Osmansko carstvo, koje je postojalo od kraja trinaestog vijeka do početka dvadesetog, predstavljalo je jednu od najmoćnijih imperija u istoriji. Na svom vrhuncu obuhvatalo je prostore današnje Turske, Balkana, veći dio Bliskog istoka, sjevernu Afriku, kao i značajne dijelove Arabijskog poluostrva.
- Turska nastoji da iskoristi promjene u globalnom poretku kako bi ojačala svoj geopolitički uticaj, oslanjajući se na ekonomsku snagu, vojnu industriju i strateški položaj između Evrope i Azije.
- Pod vođstvom Redžepa Tajipa Erdogana, Ankara je razvila politiku balansiranja između Zapada, Rusije i drugih centara moći, uz sve izraženiju težnju ka strateškoj autonomiji.
- Turska je značajno proširila vojno i političko prisustvo u Siriji, Iraku, na Kavkazu, u Africi i na Balkanu, istovremeno jačajući odbrambenu industriju i izvoz naoružanja.
- Važan dio njene strategije čine energetski i transportni koridori, poput „Puta razvoja“, „Srednjeg koridora“ i gasovoda „TurkStrim“, kao i doktrina „Plava domovina“ u istočnom Mediteranu.
- Na Balkanu, uključujući BiH, Turska svoj uticaj gradi kroz ekonomsku diplomatiju, kulturne i obrazovne projekte, infrastrukturna ulaganja i razvoj takozvane meke moći.
Turska danas ponovo nastoji da iskoristi promjene u globalnom poretku, uključujući slabljenje unipolarnosti, krizu zapadnog liberalnog intervencionizma i rast multipolarnih centara moći. Posebno nakon ratova na Bliskom istoku, uključujući Siriju i Irak, kao i rata u Ukrajini, Turska se pokušava pozicionirati kao država koja balansira između Zapada, Rusije i Azije, s ciljem da obnovi dio svog nekadašnjeg uticaja iz osmanskog perioda i to kroz mrežu političkog, ekonomskog, vojnog i kulturnog prisustva u postosmanskim prostorima.
Ova mnogoljudna zemlja, koja se prostire na dva kontinenta, danas ima bruto domaći proizvod koji se kreće oko 1,1 bilion američkih dolara, prema posljednjim podacima MMF-a i Svjetske banke, što je svrstava u 20 najvećih ekonomija svijeta, dok njen ukupni izvoz naoružanja prelazi 5,5 milijardi dolara godišnje, sa trendom rasta koji ide ka dvocifrenim milijardama.
Turska je takođe jedna od najbrže rastućih odbrambenih industrija u svijetu, sa više od 70 odsto domaće proizvodnje naoružanja i izvozom u više od 40 država.
ERDOGAN I ATATURK
U ovom procesu ključnu ulogu ima Redžep Tajip Erdogan, kao centralna politička figura transformacije savremene Turske. Od njegovog dolaska na vlast i jačanja AKP, uočljiv je postepeni otklon od strogo kemalističkog koncepta državnosti koji je decenijama naglašavao sekularizam, unutrašnju konsolidaciju i ograničeni regionalni angažman.
Erdogan je na vlasti od 2003. godine kao premijer, a od 2014. kao predsjednik Turske, čime je postao jedan od najdugovječnijih lidera moderne turske politike. Turska je u ovom periodu povećala spoljnopolitičku aktivnost u više regiona istovremeno, uključujući Bliski istok, Kavkaz i Afriku.
Pod njegovim političkim vođstvom izvršena je postepena reorganizacija spoljne politike u pravcu strateške autonomije, uz jačanje izvršne vlasti i veću fleksibilnost u spoljnopolitičkom djelovanju.
Turska je 2017. godine potpisala ugovor o kupovini ruskog S-400 protivvazdušnog sistema vrijednog oko 2,5 milijarde američkih dolara, što je dovelo do ozbiljnog zahlađenja odnosa sa NATO savezom i isključenja iz programa F-35. Ovaj potez je označio jedan od ključnih trenutaka u turskoj strategiji balansiranja između Zapada i Rusije.
Savremena Turska sve više napušta klasični ataturkovski okvir i razvija model koji kombinuje nacionalni suverenizam, civilizacijsku samosvijest i aktivnu geopolitičku projekciju moći. Ideološki okvir savremene turske spoljne politike može se razumjeti i kroz rad Ahmeta Davutoglua, koji je bio ministar spoljnih poslova od 2009. do 2014. i premijer od 2014. do 2016. godine, a koji je formulisao koncept „strateške dubine“ kao osnovu turske geopolitike. Ovaj koncept polazi od ideje da Turska ima istorijsku i geografsku obavezu da bude aktivna u svim bivšim osmanskim prostorima.
U tom procesu ključnu ulogu ima pozicioniranje Turske kao države koja se nalazi na raskršću Evropa-Azija, što joj daje značajnu geopolitičku prednost u kontroli tranzitnih tokova energenata, trgovine i bezbjednosti. Kroz Bosfor godišnje prođe oko 40.000 brodova, što predstavlja oko tri odsto globalnog pomorskog saobraćaja, čime ova tačka postaje jedan od najvažnijih svjetskih strateških prolaza. Pored toga, kroz Tursku prolaze i ključni energetski pravci kao što je TurkStream gasovod kapaciteta 31,5 milijardi kubnih metara godišnje.
BRATSTVO I VUKOVI
U širem ideološkom i političkom kontekstu, pojedini analitičari uticaj savremene turske spoljne politike posmatraju i kroz prizmu odnosa prema različitim strujama političkog islama u regionu.
U tom okviru Muslimansko bratstvo, koje je naročito ojačalo nakon „arapskog proljeća“ 2011. godine, često se dovodi u vezu sa određenim fazama turske regionalne politike, posebno u Egiptu, Siriji i Kataru, iako Turska zvanično ne gradi svoju spoljnu politiku na ideološkom savezu sa ovim pokretom.
U širem spektru političkih i ideoloških struja u Turskoj posebno mjesto zauzima i ultranacionalistički pokret poznat kao „Sivi vukovi“, koji djeluje kao neformalna mreža unutar nacionalističkog korpusa i ima značajan uticaj u dijaspori, posebno u Evropi, kao i u regionalnim političkim odnosima na Balkanu (BiH) i Kavkazu.
KONCEPT LEVANTA
U širem geopolitičkom okviru istočnog Mediterana Levant predstavlja jednu od najosjetljivijih geopolitičkih zona svijeta u kojoj se ukrštaju energetski tokovi, pomorske rute i bezbjednosni konflikti.
Levant je istorijsko i geografsko ime za istočni Mediteran, koje obuhvata područje današnje Sirije, Libana, Izraela, Palestine i dijelova Turske, a u širem geopolitičkom smislu označava prostor susreta Evrope, Bliskog istoka i sjeverne Afrike.
Nakon otkrića gasnih polja kao što su Levijatan u izraelskim vodama i Zor u egipatskim vodama, čija je procijenjena količina gasa u slučaju Zor polja preko 30 triliona kubnih stopa, istočni Mediteran postaje jedan od ključnih energetskih regiona svijeta.
U tom kontinuitetu formiranje Istočnomediteranskog gasnog foruma 2019. godine institucionalizovalo je novu energetsku arhitekturu regiona i dodatno pojačalo geopolitičke tenzije. Ukupni energetski potencijal regiona mjeri se desetinama triliona kubnih stopa prirodnog gasa.
Upravo u takvom geopolitičkom ambijentu istočnog Mediterana, pitanje Sirije i Iraka dobija dodatnu težinu u turskoj strategiji.
SIRIJA I IRAK
U tom kontinuitetu Sirija predstavlja centralnu tačku te strategije. Nakon izbijanja građanskog rata 2011. godine, Turska prelazi iz faze diplomatskog uticaja u fazu direktnog vojnog angažmana.
Sprovedene su operacije „Štit Eufrata“ 2016. godine, „Maslinova grana“ 2018. i „Izvor mira“ 2019, uz trajno vojno prisustvo u dijelovima sjeverne Sirije koje broji između 8.000 i 10.000 vojnika prema procjenama bezbjednosnih izvora, uz kontrolu zona koje uključuju lokalne administrativne i bezbjednosne strukture.
Irak u tom kontekstu predstavlja drugu ključnu osu turske strategije, prije svega zbog energetskog značaja i bezbjednosnih aspekata, pri čemu naftovod Kirkuk-Džejhan sa kapacitetom od oko 1,6 miliona barela dnevno predstavlja jedan od ključnih energetskih pravaca prema Mediteranu, iako je u više navrata bio prekidan zbog političkih tenzija i bezbjednosnih rizika.
PUT RAZVOJA
U širem regionalnom okviru sve veću ulogu dobijaju i infrastrukturni i trgovački koridori. Projekat „Put razvoja“ povezuje Irak, Tursku i Evropu i procjenjuje se na oko 17 milijardi američkih dolara, sa ciljem da postane alternativa Sueckom kanalu u dijelu kopnenog saobraćaja.
Pored toga ovaj projekat se posmatra kao dio šire strategije povezivanja Persijskog zaliva sa Evropom.
Paralelno s tim razvija se i koncept „srednjeg koridora“, koji povezuje Kinu, centralnu Aziju, Kaspijski region i Tursku, a obim transporta na ovoj ruti porastao je za više od 50 odsto u periodu 2022 – 2024. godine, uz sve veći značaj u evroazijskoj trgovini i zaobilaženju ruskih i pomorskih ruta.
PLAVA DOMOVINA
Doktrina nazvana „Plava domovina“ obuhvata oko 462.000 kvadratnih kilometara pomorskog prostora koji Turska definiše kao zonu svojih strateških interesa, što je čini jednim od najkontroverznijih geopolitičkih koncepata u istočnom Mediteranu i direktno utiče na odnose sa Grčkom i Kiprom, kao i na energetske sporove u regionu.
Ova doktrina, koja je nastala u okviru turskih vojno-pomorskih krugova i strateškog planiranja, zasniva se na ideji proširenja i zaštite pomorskih zona u Egejskom moru, istočnom Mediteranu i Crnom moru, uz naglasak na kontrolu pomorskih komunikacija, energetskih koridora i potencijalnih podmorskih nalazišta ugljovodonika.
U praksi, ona se oslanja na pojačano prisustvo turske ratne mornarice, aktivnosti istraživačkih i bušaćih brodova, kao i na tumačenje pomorskog prava koje često dovodi do neslaganja sa pozicijama Grčke i Kipra, naročito u vezi sa razgraničenjem ekskluzivnih ekonomskih zona. U tom smislu „Plava domovina“ postaje ne samo vojno-strateški koncept, već i ključni element šire turske energetske i spoljnopolitičke strategije u istočnom Mediteranu.
VOJNA MOĆ
Turska odbrambena industrija danas proizvodi više od 70 odsto sopstvenih vojnih sistema, uključujući bespilotne letjelice „bayraktar TB2“, koje su izvezene u više od 30 do 40 država i korišćene u konfliktima u Libiji, Nagorno-Karabahu i Ukrajini, pri čemu je ukupni izvoz odbrambene industrije premašio 5,5 milijardi dolara godišnje. Turska danas takođe razvija koncept „izvoza sigurnosti“, gdje se vojna industrija koristi kao instrument spoljne politike.
Katar predstavlja ključnu tačku turske vojne strategije u Zalivu, gdje se nalazi baza sa kapacitetom od nekoliko hiljada vojnika, dok baza TURKSOM u Mogadišu predstavlja najveći turski vojni objekat u inostranstvu i simbol širenja prisustva u Africi, sa kapacitetom obuke od nekoliko hiljada pripadnika somalijskih snaga.
EKONOMIJA I ENERGETIKA
Turska godišnje uvozi energiju u vrijednosti od 70 do 90 milijardi američkih dolara, što je čini visokozavisnom od globalnih energetskih tokova, ali istovremeno tu zavisnost pretvara u poluge dugoročne strategije pozicioniranja kao regionalnog energetskog čvorišta i tranzitne sile između proizvođača i evropskih tržišta.
Pored toga, izgradnja novog aerodroma u Istanbulu, koji ima kapacitet od više od 90 miliona putnika godišnje u prvoj fazi i dugoročni potencijal od preko 150 miliona predstavlja jedan od najvećih infrastrukturnih projekata u Evropi i simbol ambicije Turske da se pozicionira kao globalni logistički i avio-čvor. U istom pravcu razvijaju se autoputevi, brze željeznice i logističke zone, koji integrišu unutrašnje tržište i povezuju ga sa evroazijskim koridorima.
Kada se sve ovo posmatra zajedno, energetska zavisnost, infrastrukturna ekspanzija i vojno-industrijski rast ne funkcionišu odvojeno, već kao jedinstven sistem spoljnopolitičkog djelovanja. Upravo u toj sinergiji ekonomije, bezbjednosti i geografije Turska sve jasnije izlazi iz okvira klasične regionalne sile i pozicionira se kao država koja aktivno oblikuje balans snaga u više regionalnih poredaka istovremeno, od istočnog Mediterana do Kavkaza i Bliskog istoka.
U širem istorijskom kontinuitetu takva strategija se često tumači i kao nastojanje da se obnovi dio geopolitičkog uticaja koji je Turska imala u periodu Osmanskog carstva.
Balkan i meka moć
Na Balkanu Turska djeluje kroz model meke moći zasnovan na kulturnim, obrazovnim, ekonomskim i infrastrukturnim instrumentima. TIKA je od svog osnivanja realizovala više od 30.000 projekata u više od 170 zemalja, uključujući značajan broj projekata u jugoistočnoj Evropi, dok Institut Junus Emre djeluje u više od 60 država kroz promociju turskog jezika i kulture.
U BiH Turska kombinuje ekonomsku diplomatiju, kulturne projekte i političke kontakte na visokom nivou, što je čini jednim od najaktivnijih spoljnih aktera u regionu. Pored toga, u BiH važnu ulogu u ukupnim odnosima ima i vjerska dimenzija, kroz institucionalne veze i kontakte sa Islamskom zajednicom u BiH, što dodatno pojačava prisustvo Turske u društvenom i kulturnom prostoru, posebno kroz pitanja identiteta i obrazovanja.
