Afera u srpskoj Alta banci, čiji je vlasnik Davor Macura osumnjičen da je iz trezora neovlašćeno podigao oko 383 miliona evra, mogla bi da preraste u jedan od najvećih bankarskih skandala u jugoistočnoj Evropi. Tužilaštvo u Srbiji tereti Macuru, vlasnika Alta banke preko kompanije Alta Group, da je iz trezora neovlašćeno podigao oko 45 milijardi dinara, odnosno 383 miliona evra. Uhapšen je 2. novembra zajedno s dvoje zaposlenih u banci, za koje se sumnja da su mu službenim karticama omogućili pristup novcu. Narodna banka Srbije oduzela je Alta banci dozvolu za rad 30. oktobra zbog značajnog pogoršanja njenog finansijskog stanja, a klijenti su prije zatvaranja banke povukli milionske depozite.
Prema podacima portala bne IntelliNews, iznos za koji se sumnja da je iznesen iz trezora čini približno petinu ukupne imovine Alta banke. Krajem jula banka je imala imovinu vrijednu 1,83 milijarde evra i bila je deveta po veličini u Srbiji. Mediji su Macuru opisivali kao biznismena bliskog Srpskoj naprednoj stranci, koja je na izborima 25. oktobra izgubila vlast poslije 14 godina. Studentska lista nazvala je Alta banku vrhom koruptivne hobotnice i pozvala banke da tokom primopredaje vlasti obrate pažnju na moguće iznošenje kapitala iz zemlje.
Moldavija – Ukradena milijarda dolara
Jedan od najvećih finansijskih skandala u regionu dogodio se 2014. godine u Moldaviji, kada je iz tri banke – Banca de Economii, Banca Sociala i Unibank – izvučeno oko milijardu dolara. Novac je izvlačen preko kredita odobravanih kompanijama koje ih nikada nisu vratile. Centralna banka intervenisala je hitnim pozajmicama uz državne garancije, a teret duga na kraju je pao na građane. Prema procjeni organizacije Expert Grup, gubici su dostigli oko 12 odsto bruto domaćeg proizvoda Moldavije. Biznismen Ilan Šor, koji je bio na čelu jedne od banaka, osuđen je 2023. godine na 15 godina zatvora, ali se nalazi u inostranstvu. Bivši lider Demokratske partije Vladimir Plahotnjuk osuđen je u aprilu 2026. na 19 godina zatvora. Moldavija je bila i važna karika u međunarodnoj operaciji pranja novca poznatoj kao Ruska perionica, kroz koju je od 2011. do 2014. iz Rusije izneseno najmanje 22 milijarde dolara, a prema pojedinim procjenama čak 80 milijardi.
Bugarska – Propast banke i manjak od gotovo dvije milijarde evra
Bugarska Korporativna komercijalna banka (KTB), četvrta po veličini u zemlji, propala je 2014. godine nakon masovnog povlačenja depozita. Revizija je utvrdila manjak kapitala od oko 1,92 milijarde evra, zbog čega je centralna banka oduzela banci dozvolu za rad. Fond za osiguranje depozita isplatio je štedišama oko 1,88 milijardi evra. Tužilaštvo je optužilo 18 osoba, među kojima i većinskog vlasnika Cvetana Vasileva. On se preselio u Srbiju, gdje je 2022. dobio politički azil. Bugarska je dvije godine kasnije izdala novi evropski nalog za njegovo hapšenje.
Bosna i Hercegovina – Banke povezane s političkim strukturama
Jedan od najpoznatijih primjera političkog uticaja na bankarski sektor u BiH bio je slučaj Hercegovačke banke u Mostaru. Visoki predstavnik Volfgang Petrič stavio je banku pod privremenu upravu 2001. godine zbog sumnje da je finansirala kampanju Hrvatske demokratske zajednice za uspostavljanje hrvatske samouprave u BiH. Istraga je pokazala da je nestalo oko 110 miliona evra koje je Hrvatska prebacila kao pomoć vojsci bosanskih Hrvata. Bivši član Predsjedništva BiH Ante Jelavić prvostepeno je osuđen 2005. godine na deset godina zatvora zbog pronevjere pomoći iz Hrvatske, nakon čega je otišao u tu zemlju.
Velike bankarske afere pogodile su i Republiku Srpsku. Bobar banka propala je 2014. godine, a protiv 16 osoba potvrđene su optužnice zbog sumnje da je iz banke izvučeno oko 63 miliona evra. Među oštećenima bili su državne institucije, zdravstveni i penzioni fondovi i javna preduzeća. Banka Srpske izgubila je dozvolu za rad 2016. godine nakon što je revizija pokazala da je za 2014. prijavila dobit iako je imala gubitak od najmanje 8,7 miliona evra.
Crna Gora – Veze banaka i političkih elita
Prva banka, čiji je većinski vlasnik Aco Đukanović, brat dugogodišnjeg crnogorskog lidera Mila Đukanovića, dobila je u decembru 2008. državnu pozajmicu od 44 miliona evra kako bi izbjegla propast. Antikorupcijske organizacije opisivale su je kao porodični bankomat. Nakon što je Demokratska partija socijalista izgubila vlast, državne kompanije povukle su 2021. godine iz Prve banke depozite vrijedne 13,1 milion evra. Pod istragom su se našle i Atlas banka i Invest banka Montenegro, koje je kontrolisao biznismen Duško Knežević. Obje su završile u stečaju. Tužilaštvo je optužilo Kneževića da je predvodio kriminalnu grupu koja je preko Atlas banke oprala oko 500 miliona evra. Knežević je negirao optužbe i tvrdio da ljudi bliski Milu Đukanoviću pokušavaju da preuzmu njegove poslove. Afera u Alta banci proširila se i na Crnu Goru, gdje je Centralna banka 1. novembra oduzela dozvolu za pružanje platnih usluga kompaniji Alta Pay Group, povezanoj s Macurom.
Albanija – Novac iz trezora iznošen u odjeći i knjigama
Iz trezora albanske centralne banke 2014. godine ukradeno je oko 5,1 milion evra. Zaposleni Ardijan Bitraj priznao je da je novčanice iznosio skrivene u odjeći i starim knjigama. Policiji je rekao da je tokom Svjetskog prvenstva u fudbalu svakodnevno krao novac kako bi finansirao kockanje. Bitraj je osuđen na 13 godina zatvora, a tadašnji guverner centralne banke Ardijan Fuljani smijenjen je s funkcije.
Albaniju je kasnije potresla i afera povezana s kompanijom Micro Credit Albania, koja je otkupljivala problematične kredite i dužnicima naplaćivala izuzetno visoke kazne. Tužilaštvo sumnja da je kompanija zloupotrebama od oko 30.000 građana naplatila 36,8 miliona evra, između ostalog i pljenidbom plata i prodajom nekretnina.
Hrvatska – Od Riječke banke do afere Hipo
Najveći bankarski skandali u Hrvatskoj uglavnom su bili povezani s rizičnim finansijskim poslovima i politički usmjeravanim kreditima. Riječka banka našla se u središtu afere 2002. godine, kada je otkriveno da je njen glavni trgovac devizama Eduard Nodilo prikrivao velike gubitke nastale trgovanjem dolarima i evrima. Prema konačnom izvještaju Hrvatske narodne banke, gubici su od 1998. do marta 2002. dostigli 97,3 miliona dolara.
Još veće posljedice imala je afera austrijske Hipo Alpe Adrija banke, koja je brzo širila poslovanje na Balkanu prije nego što ju je Austrija nacionalizovala 2009. godine. Bivši hrvatski premijer Ivo Sanader dva puta je osuđivan zbog primanja provizije od oko 480.000 evra od banke 1994. godine. Na trećem suđenju, 2022. godine, oslobođen je optužbi. Poslovanje Hipo banke na Balkanu prodato je 2015. godine investicionom fondu Advent i Evropskoj banci za obnovu i razvoj, nakon čega je banka preimenovana u Addiko. Alta Group je 2024. godine stekla udio od 30 odsto u Addiko banci sa sjedištem u Beču.
Isti obrazac kroz tri decenije
Kako zaključuje bne IntelliNews, slučaj Alta banke uklapa se u obrazac koji se u protekle tri decenije ponavljao širom jugoistočne Evrope. Banke povezane s politički uticajnim pojedincima brzo su širile poslovanje, a zatim se suočavale s finansijskim problemima, istragama i intervencijama regulatora. U brojnim slučajevima posljedice su snosili i štediše, državne institucije i poreski obveznici. U slučaju Alta banke ostaje otvoreno pitanje gdje je završio novac za koji tužilaštvo sumnja da je neovlašćeno iznesen iz trezora i hoće li istraga otkriti političke veze ili druge umiješane osobe.
