Najava smanjenja američkog vojnog prisustva u Evropi, koja obuhvata značajno redukovanje vazdušnih, pomorskih i izviđačkih kapaciteta u okviru NATO-a, predstavlja jedan od najdubljih strateških zaokreta u globalnoj bezbjednosnoj arhitekturi od kraja hladnog rata.
Iako se u zvaničnim saopštenjima ova promjena formuliše kao optimizacija globalnog rasporeda snaga, suština procesa ukazuje na postepeno napuštanje modela u kojem su SAD bile trajni i dominantni garant evropske bezbjednosti.
Prema dugoročnim odbrambenim planovima i prioritetima Pentagona, koje je objavio „Njujork tajms“, broj borbenih aviona raspoređenih u NATO misijama u Evropi mogao bi biti smanjen sa 150 na približno 100 letjelica, uz istovremeno smanjenje izviđačkih platformi, dijela pomorskih patrola i logističkih kapaciteta koji su decenijama činili osnovu američke projekcije sile u Evropi.
TRENUTNO STANjE
U Evropi se trenutno nalazi između 90.000 i 100.000 američkih vojnika, što predstavlja najveći stalni vojni kontingent SAD van njihove teritorije. Ove snage raspoređene su u nekoliko ključnih operativnih zona, pri čemu Njemačka predstavlja centralno komandno, logističko i transportno čvorište američke vojske u Evropi, uključujući bazu Ramštajn, koja je ključna za vazdušne operacije i globalnu koordinaciju.
Italija, sa bazom Avijano i drugim instalacijama na sjeveru zemlje, predstavlja glavnu tačku američke vazdušne projekcije prema Mediteranu, Bliskom istoku i Africi. U Velikoj Britaniji se nalaze značajni obavještajni i vazdušni kapaciteti, uključujući koordinaciju strateških operacija i podršku NATO infrastrukturi.
Poljska i Rumunija predstavljaju ključne tačke istočnog krila Alijanse, sa raspoređenim oklopnim, vazdušnim i protivraketnim kapacitetima usmjerenim ka odvraćanju prema Rusiji, dok baltičke države imaju ulogu naprednih operativnih zona sa manjim, ali simbolički i strateški značajnim američkim prisustvom.
Postojeća arhitektura američkih snaga u Evropi do sada je omogućavala potpunu operativnu dominaciju u ključnim domenima savremenog ratovanja, uključujući vazdušnu superiornost, obavještajni nadzor u realnom vremenu, stratešku mobilnost i kontrolu pomorskih komunikacionih linija.
RAZLOZI POVLAČENjA
Međutim, održavanje takve infrastrukture predstavlja izuzetno visok finansijski teret. Prema analizama američkih odbrambenih budžetskih struktura i nezavisnih instituta, direktni godišnji troškovi prisustva u Evropi iznose između 30 i 50 milijardi dolara, dok ukupni troškovi, uključujući baze, rotacije trupa, logistiku i strateške operacije, prelaze 60 milijardi dolara godišnje.
Ipak, ključni razlog postepene redukcije angažmana nije samo finansijski, već prije svega strateški. SAD ulaze u fazu u kojoj se globalni bezbjednosni prioriteti pomjeraju ka Indo-Pacifiku, gdje se kao glavni dugoročni sistemski rival definiše Kina. Taj region postaje centralna osa američke strategije, sa fokusom na kontrolu pomorskih ruta, projekciju pomorske sile i jačanje saveza u Aziji.
Istovremeno, Arktik dobija sve veću težinu u američkom vojnom planiranju, jer klimatske promjene otvaraju nove pomorske koridore i omogućavaju pristup energetskim i mineralnim resursima, pretvarajući ovaj region u prostor nadmetanja SAD, Rusije, Kine i drugih aktera.
BUDUĆI SUKOBI
U tom kontekstu posebno se ističe američki strateg Elbridž Kolbi, koji zastupa tezu da SAD više ne mogu istovremeno održavati dominaciju u Evropi, Bliskom istoku i Indo-Pacifiku, pa se težište mora pomjeriti ka Aziji uz minimalno prisustvo u Evropi.
Paralelno s tim, NATO i SAD jačaju aktivnosti na Arktiku, uključujući eksperimentalne jedinice za integraciju bespilotnih sistema u ekstremnim uslovima, što Rusija posmatra kao potencijalno bezbjednosno širenje ka sjeveru.
Smanjenje američkog prisustva u Evropi i jačanje fokusa na Aziju i Arktik ukazuje na duboku rekonfiguraciju globalnog bezbjednosnog sistema, u kojem Evropa postepeno gubi status primarnog strateškog prioriteta SAD.
KRNjA VERZIJA
Prema riječima bivšeg načelnika Uprave za strategijsko planiranje Vojske Srbije, a danas profesora na Fakultetu za bezbjednost i zaštitu u Beogradu Božidara Force, ne radi se o nestanku NATO-a, već o njegovoj dubokoj transformaciji. Smatra da se radi o početku kraja NATO-a kakvog smo ga do sada poznavali.
– On se transformiše u jednu krnju evropsku verziju, u kojoj bi SAD imale manju ulogu nego do sada. Ostaje otvoreno pitanje ko će u takvom okviru imati ključnu riječ, da li Britanci, Poljaci ili neko treći – istakao je za „Glas Srpske“ Forca.
Mišljenja je i da se ne radi samo o institucionalnoj promjeni unutar NATO-a, već o široj promjeni globalne bezbjednosne arhitekture u kojoj Evropa postepeno gubi ulogu primarnog američkog strateškog prostora. Prema njegovoj procjeni, ove promjene će se odraziti i na Balkan, kroz pojačane političke i bezbjednosne pritiske u procesu evropskih i evroatlantskih integracija, posebno u kontekstu odnosa prema BiH i Republici Srpskoj. Navodi i da će u svemu tome najviše prednjačiti centri moći iz Londona i Brisela.
Smatra i da će izgradnja samostalne evropske odbrambene arhitekture zahtijevati više stotina milijardi evra i najmanje jednu do dvije decenije političkog i vojnog usklađivanja.
Njemačka, Francuska, Poljska i Velika Britanija ubrzano povećavaju vojne kapacitete, ali bez jedinstvene komandne strukture i pune strateške autonomije. Nedavni neuspjeh francusko-njemačkog projekta evropskog lovca nove generacije, vrijednog oko 100 milijardi evra, dodatno pokazuje dubinu tih razlika.
– Naredni NATO samit, koji će biti održan 7. i 8. jula u Ankari, mogao bi razriješiti dio dilema o daljem prisustvu SAD u Evropi, ali i o budućnosti samog saveza – poručio je Forca.
MILIJARDE
Šef odbrane EU Andrijus Kubilijus, navodno, razmatra pokretanje nove inicijative za razvoj evropskih vojnih kapaciteta, podstaknut strahom da bi se SAD mogle postepeno povući iz Evrope. Kubilijus je navodno predložio da države članice dogovore da povećaju izdvajanja iz nacionalnih budžeta kako bi se nadoknadila američka oprema. Procjene govore da bi ukupni troškovi mogli iznositi oko 500 milijardi evra.
„PANTERI“ I „TENDERI“
Južnokorejski proizvođači postali su jedni od najvećih dobitnika evropskog talasa vojne potrošnje. Najveći kupac južnokorejskog naoružanja postala je Poljska, koja je ugovorila nabavku stotina tenkova K2 „blek panter“, samohodnih haubica K9 „tander“, višecjevnih raketnih sistema K239 „čunmu“ i borbenih aviona FA-50. Rumunija je takođe naručila desetine haubica K9 i vozila za dopunu municije, dok su Estonija, Norveška i Finska već uvele ili nabavile južnokorejske artiljerijske sisteme.
