Astrofizičar koji proučava evoluciju galaksija, inženjer elektrotehnike koji je učestvovao u projektovanju robota, organski hemičar koji je tokom pandemije radio na lijekovima protiv kovida 19, istraživač u oblasti obrazovanja, sociolog, nekoliko politikologa, ekonomista, ljekara i medicinskih istraživača – svi su oni izabrani u parlament koji bi mogao biti najobrazovaniji na svijetu, piše naučni portal Science.
Nakon što je opozicioni pokret predvođen studentima pobijedio u Srbiji 25. oktobra, grupa pod nazivom Studentska lista – Studenti pobjeđuju osvojila je 141 mjesto u Narodnoj skupštini Srbije, koja ima 250 poslanika. Desetine njih dolaze iz akademskog svijeta, a više od polovine ima doktorsku diplomu iz nauka ili medicine.
Prema ovom portalu, grupa sada ima zadatak da formira vladu i odredi novi pravac Srbije, nakon 13 godina populističke autoritarne vladavine Aleksandra Vučića, prvo kao premijera, a kasnije kao predsjednika. Studentska lista obećala je borbu protiv korupcije i uspostavljanje meritokratije, odgovornosti i vladavine prava.
Srpski istraživači se nadaju velikim promjenama u oblasti nauke i visokog obrazovanja u zemlji, jer su tokom Vučićeve vladavine akademske slobode slabile, univerziteti su postali snažno politizovani, a kritičari su bili potiskivani na marginu. Studentska lista je obećala veću akademsku autonomiju, stabilnije finansiranje nauke i pristupačno obrazovanje, te zaustavljanje dugotrajnog odliva mozgova iz zemlje.
Bioarheolog sa Univerziteta u Beogradu, Sofija Stefanović, kaže da je ova pobjeda presudna za univerzitete jer zaustavlja aktivno razgrađivanje visokog obrazovanja koje je sprovodio prethodni režim. Rektor Univerziteta u Beogradu, Vladan Đokić, dodaje da su bolja vremena pred Srbijom. Kabinet predsjednika Srbije i stranka SNS nisu odgovorili na zahtjev za komentar.
Studentski pokret nastao je iz protesta širom zemlje nakon pada nadstrešnice na željezničkoj stanici u Novom Sadu u novembru 2024. godine, kada je poginulo 16 ljudi. Studenti su za tragediju okrivili korupciju u javnom sektoru i zahtijevali transparentnost i pravdu. Kako zahtjevi nisu bili ispunjeni, protesti su jačali, privlačeći podršku akademskih radnika, nastavnika i šire javnosti. Do maja 2025. godine zatražili su vanredne izbore i sastavili listu kandidata koja uključuje akademske radnike, poljoprivrednike, advokate, umjetnike, nastavnike i bivšeg košarkaša.
Na prvom mjestu liste nalazi se kardiolog Ilija Srdanović, ali njegova buduća uloga u politici nije jasna. Mnogi novi poslanici nemaju političko iskustvo, ali njihova stručnost treba da pomogne u reformisanju Srbije. Srpski parlament dozvoljava poslanicima da obavljaju i druge poslove, ukoliko nema sukoba interesa.
Naučnici se nadaju da će reforme obuhvatiti akademsku zajednicu. Tokom prethodne vlasti vršen je pritisak na univerzitete i akademske radnike da se povinuju politici, a neki nelojalni su ostajali bez posla. Hemijska istraživačica Marija Lesjak, koja je izabrana u parlament, ističe da univerzitet mora biti slobodan da razmišlja, istražuje i kritikuje bez straha od političkih posljedica.
Centralizovani sistem finansijskog upravljanja ograničavao je fakultete u upravljanju sopstvenim sredstvima, što je otežavalo razvoj. Naučnici žele da finansiranje nauke bude zasnovano na zaslugama, jer su pod prethodnom vlašću sredstva često dodjeljivana na osnovu političkih ili ličnih veza, što je narušavalo kvalitet naučnog rada.
Studentska lista obećava predvidljivije finansiranje, nezavisan Fond za nauku, okončanje političkog miješanja u ocjenjivanje zahtjeva za finansiranje istraživanja i podršku istraživačima koji rade u inostranstvu, a žele da se vrate u Srbiju.
Pokret treba da izabere premijera, a predsjednički izbori bi mogli biti održani do kraja godine. Aleksandar Vučić, koji ne može ponovo da se kandiduje za predsjednika, podnio je ostavku u septembru i nadao se da će pobijediti na parlamentarnim izborima i postati premijer.
Molekularni biolog Željko Popović upozorava da transformacija istraživačkog sektora neće biti laka i brza, ali ističe da su studenti dali inspirativan primjer pokazujući da su promjene moguće čak i kada je populista učvrstio vlast. Takođe, nada se da je podrška akademskih radnika promijenila percepciju javnosti o naučnicima, koji su se tokom protesta solidarno borili za zajedničke vrijednosti i slobodu.
